in ,

Grassroot Innovation : นวัตกรรมรากหญ้า ไอเดียดีดีในการสร้างสรรค์นวัตกรรมอยู่รอบตัว

ช่วงเดือนกันยายน ถึง ธันวาคม 2564 มูลนิธิดิจิทัลเพื่อสันติภาพ (Digital4Peace) โดยได้รับการสนับสนุนจาก โครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ร่วมกับ เทศบาลนครยะลา เทศบาลเมืองปัตตานี และเทศบาลเมืองนราธิวาสได้จัดโครงการในการสร้างสรรค์นวัตกรรมทางสังคมที่คิดค้นขับเคลื่อนโดยเยาวชน ในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ ในการแก้ไขปัญหาตลาดสดและระบบอาหารในชุมชนของพวกเขาเอง

ด้วยสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อ Covid-19 โครงการ ฯ จึงสามารถรองรับผู้เข้าร่วมโครงการจำนวน 31 คนจากจำนวนคนสมัครร้อยกว่าคนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ อย่างไรก็ดีเนื้อหาหลักสูตรที่เกี่ยวข้องกับการสร้างสรรค์คิดค้นนวัตกรรมเป็นเนื้อหาที่มีคุณค่า และเพื่อให้สังคมได้เกิดการเรียนรู้ไปพร้อม ๆ กัน Digital4Peace จึงรวบรวม เรียบเรียงหลักสูตรการปั้นนวัตกรรมทางสังคมสำหรับผู้ที่สนใจสามารถศึกษาเเละพัฒนานวัตกรรมทางสังคมได้อย่างเสรี

จะปั้นนวัตกรรมได้ ต้องเรียนรู้อย่างไร ?

รูปที่ 1 : วงจรการเรียนรู้

รูปแบบการเรียนรู้เพื่อการคิดค้นเเละสร้างสรรค์นวัตกรรมทางสังคมจะใช้การจัดการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน หรือ Problem-based Learning โดยในเนื้อหาหลักสูตรในโครงการนี้ จะเริ่มต้นด้วยการกอบไปด้วย 4 ขั้นต้น คือ

  • Sense – เราจะเริ่มต้นด้วยการทำความเข้าใจถึงปัญหาหรือบริบทของปัญหาอย่างลึกซึ้งก่อนว่า อะไรที่ทำให้เกิดปัญหานั้น ปัญหานั้นเกิดขึ้นอย่างไร และเราสามารถพัฒนาตรงไหนได้บ้าง ?
  • Explore – หลังจากนั้นให้เรามองปัญหาให้ลึกลงไปอีก ศึกษา ทบทวน ค้นคว้าความรู้ที่เกี่ยวข้องกับปัญหาให้ลึกซึ้ง ค้นหาปัญหาที่แท้จริง แล้วเราเองสามารถแก้ไขปัญหตรงไหน อย่างไรบ้าง ?
  • Test – ต่อมาเมื่อเราศึกษาปัญหาอย่างลึกซึ้งแล้ว ให้เราลองตั้งสมมุติฐาน ทดลอง ติดตามผล และออกเเบบการแก้ไขปัญหาหลากหลายรูปแบบ ยิ่งมากเท่าไหร่ ยิ่งดี
  • Grow – ต่อมาคือการต่อยอด ขยายผล กล่าวคือ ให้เราเลือกแนวทางการเเก้ไขปัญหาที่เราถนัดที่สุด ทำง่ายที่สุด และในขณะเดียวกันก็มีผลกระทบเชิงบวกให้มากที่สุด

ทักษะการสร้างสรรค์คิดค้นนวัตกรรมต้องใช้ทักษะการคิดอย่างน้อย 3 ทักษะการคิดหลัก ๆ คือ ทักษะการคิดเชิงสร้างสรรค์ (Creative Thinking) ทักษะการคิดเชิงวิเคราะห์ (Analytic Thinking) และทักษะการคิดเชิงระบบ (Systematic Thinking) อย่างไรก็ตามการเรียนรู้ในรูปแบบการใช้ปัญหาเป็นฐานจะสามารถให้ผู้ที่คิดค้นนวัตกรรมทางสังคมพัฒนาทักษะการคิดในรูปแบบต่าง ๆ เหล่านี้ได้ในเวลาเดียวกัน

การแปรเปลี่ยนนิยามของคำว่า ‘นวัตกรรม’

นิยามของคำว่านวัตกรรมได้ถูกเเปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัยของมนุษยชาติ ในสมัยหนึ่งนวัตกรรมหมายถึงอำนาจใหม่ ในสมัยหนึ่งนวัตกรรมเป็นเรื่องของการประดิษฐ์คิดค้นผลทางวิทยาศาสตร์ขั้นสูงในปฎิบัติการทางวิทยาศาสตร์ และมีผลประโยชน์จากการจดลิขสิทธิ์และทำกำไรจากนวัตกรรมเป็นกอบเป็นกำ

จนกระทั่งโลกเข้าสู่ยุคของการเปลี่ยนเเปลงอย่างรวดเร็ว แล้วส่งผลกระทบต่อชีวิต ทรัพย์สิน ความอยู่รอดของเผ่าพันธุ์มนุษย์ สรรพสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต ธรรมชาติและสิ่งแวตล้อมบนโลกที่อาศัยอยู่ จนถึงการเปลี่ยนเเปลงของภาวะภูมิอากาศอย่างรุนแรง

นวัตกรรมจึงถูกนิยามขึ้นมาใหม่ ประกอบกับการถูกตั้งคำถามถึงบทบาทของนวัตกรรมที่สร้างประโยชน์ต่อมนุษย์เเละสิ่งแวตล้อม ไม่ใช่ในด้านเศรษฐกิจในแง่ที่สามารถหารายได้เพียงอย่างเดียว แต่นวัตกรรมที่สามารถช่วยสังคมมนุษย์และสิ่งแวตล้อมในมิติต่าง ๆ มากยิ่งขึ้น ยิ่งกว่านั้น คำว่าผลกระทบในเชิงบวกของนวัตกรรมได้ทำให้นวัตกรรมไม่ได้อยู่แต่ในด้านธุรกิจและเศรษฐกิจของบริษัทเอกชนเพียงอย่างเดียว แต่ยังเเพร่ขยายไปสู่มิติอื่น ๆ มากยิ่งขึ้น ทั้ง นวัตกรรมในด้านการเมืองการปกครอง นวัตกรรมที่ช่วยในด้านการศึกษา เป็นต้น และนี่คือจุดเริ่มต้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปของนวัตกรรมทางสังคม หรือ Social Innovation

แล้วนวัตกรรมจริง ๆ แล้วคืออะไรนะ ?

รูปจรวจ Soyuz TMA-9 พุ่งออกจากฐานปล่อยจรวจ ภาพโดย : NASA

พูดถึงนวัตกรรมแล้วความคิดแวบแรกของผู้คนโดยส่วนใหญ่จะเข้าใจว่านวัตกรรมต้องเป็นวิทยาศาสตร์ขั้นสูงที่คิดค้นโดยนักวิทยาศาสตร์หัวฟูในห้องปฎิบัติการทางวิทยาศาสตร์ อย่างจรวจของ NASA หรือรถยนตร์ไร้คนขับสุดหรูต่าง ๆ ที่ใช้พลังงานไฟฟ้าหรือพลังงานแสงอาทิตย์แน่ ๆ

แต่จริง ๆ แล้ว อย่างที่เล่ามาข้างต้นคำว่า ‘นวัตกรรม’ เองก็มีการเปลี่ยนแปลงคำนิยามตามความเข้าใจของผู้คนเเละการเปลี่ยนแปลงแห่งยุคสมัย โดยสรุปแล้วนวัตกรรมคือ …

Inspired by MindLab / Christian Baron (2010)

นวัตกรรม คือ ความสามารถในการการเปลี่ยนแปลงจากไอเดียใหม่สู่สิ่งที่มีคุณค่าต่อชุมชนหรือสังคม (From Creativity to Impactful Reality)

กล่าวโดยสรุปคือกว่าจะเป็นนวัตกรรมได้นั้นต้องมาจาก 3 องค์ประกอบคือ

  • ไอเดียใหม่ หมายถึง ความคิดสร้างสรรค์ หรือ ไอเดียใหม่ ๆ ที่อาจจะเป็นความคิดที่ใหม่ไปเลยก็ได้ หรือเป็นความคิดเก่าที่เรียบเรียงขึ้นมาใหม่ก็ได้
  • ทำได้จริง หมายถึง ความสามารถในการนำความคิดไอเดียใหม่ ๆ เหล่านั้นมาลงมือทำให้เกิดขึ้นจริง ด้วยการทดสอบ ปรับปรุง พัฒนา กระบวนการนี้อาจจะเป็นกระบวนการที่ทำซ้ำ ๆ ต่อยอด ปรับปรุง จนกระทั่งได้ผลงานนวัตกรรมที่เกิดขึ้นจริง และหากมีเพียงไอเดียใหม่ ๆ แต่ปราศจากการลงมือทำเเล้วสิ่งนั้นอาจจะเป็นไดเพียงความคิดสร้างสรรค์ที่ยังไม่ได้เป็นนวัตกรรมต่อไป
  • คุณค่าต่อชุมชน หมายถึง นอกจากการความสามารถในการคิดค้นสิ่งใหม่ ๆ แล้วทำให้มันเกิดขึ้นจริงแล้ว นวัตกรรมต้องเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ต่อชุมชนหรือสังคมด้วย

หากนำคำนิยาม หรือ 3 องค์ประกอบเหล่านี้เอามาคิดต่อ ว่าอะไรเป็นนวัตกรรม อะไรที่ไม่ใช่นวัตกรรมบ้าง เราจะสามารถมีความคิดที่เปิดกว้างว่า นวัตกรรมนั้น ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งประดิษฐ์หรือการคิดค้นทางวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมศาสตร์ขั้นสูง เพราะบางที บางสิ่งบางอย่างที่เกิดขึ้นรอบ ๆ ตัวเราอาจจะเป็นสิ่งที่ ‘เกือบ’ จะเป็นนวัตกรรม หรือ อาจจะเป็นนวัตกรรมไปเเล้วด้วย สิ่งเหล่านั้นอาจจะเป็นสิ่งเล็ก ๆ น้อย ๆ แต่เป็นสิ่งใหม่ที่เราทำไม่เหมือนคนอื่น ทำให้ชีวิตของเราง่ายขึ้น หรือเสียเวลาน้อยลง ลองใช้เวลาครุ่นคิดดู บางทีสิ่งนั้นอาจจะเป็นนวัตกรรมที่สามารถสร้างผลกระทบเชิงบวกในสังคมในอนาคตจริง ๆ ได้ด้วย

เมื่อเข้าใจคำว่านวัตกรรมแล้ว ลองแสกนหานวัตกรรมที่อยู่รอบ ๆ ตัวเรา

บางครั้งหากเราเดินไปในที่ต่าง ๆ หากเราสังเกตเห็นบางสิ่งบางอย่างที่คนในชุมชนนั้น ๆ สร้างขึ้นมาเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้าอะไรบ้างอย่าง แต่แล้วสิ่งเหล่านั้นก็ทำให้เกิดประโยชน์ อย่างน้อยที่สุดก็เกิดประโยชน์แก่เขาเอง แต่ก็มีความเป็นไปได้ที่จะเกิดประโยชน์แก่ชุมชนสังคมโดยรอบได้หากเราต่อยอด ขยับขยาย พัฒนา ต่อไป

สิ่งที่แหล่ะที่เรียกว่า นวัตกรรมชุมชน เป็นนวัตกรรมที่พัฒนาโดยชุมชนคนที่อยู่ในพื้นที่นั้น ๆ เช่น ตลาด สวนสาธารณะ โรงเรียน สถานที่ทางศาสนา เป็นต้น นวัตกรรมชุมชนเหล่านั้น เป็นนวัตกรรมที่พัฒนาโดยชุมชน หรือ ผู้ที่ได้รับผลกระทบเอง หรือในอีกชื่อหนึ่งสามารถเรียกได้ว่า Grassroot Innovation หรือนวัตกรรมรากหญ้า

นวัตกรรมรากหญ้า (Grassroot Innovation)

รูปแบบการแก้ไขปัญหาในรูปแบบต่าง ๆ

การแก้ไขปัญหามีหลายวิธี โดยปกติแล้ว เรามักจะมีวิธีการในการแก้ไขปัญหาใดปัญหาหนึ่งด้วยการศึกษาปัญหาอย่างละเอียดรอบคอบก่อน เเล้วเมื่อศึกษาปัญหานั้นอย่างถ่องแท้แล้ว จึงค่อยคิดค้นแนวทางแก้ไขปัญหา วิธีนี้เรียกว่าแนวทางการแก้ไขปัญหาด้วยการวิเคราะห์ปัญหา (Problem Analysis)

หรืออีกแบบหนึ่งวิธีการแก้ไขปัญหาด้วยการสร้างตัวต้นแบบ (Prototyping) คือการแก้ไขปัญหาด้วยการนำปัญหามาก่อน โดยไม่จำเป็นต้องไปศึกษาปัญหาอย่างลึกซึ้งเสียก่อน เเต่เราอาจจะมุ่งสร้างตัวต้นแบบหรือตัวอย่างมาก่อนสักตัวอย่างหนึ่ง แล้วค่อยนำตัวอย่างมาทดสอบกับปัญหานั้น ซ้ำ ๆ จนกลายเป็นวิธีการแก้ปัญหา

มีวิธีการแก้ไขปัญหาอีกแบบหนึ่งคือการค้นหาทางออกก่อน เป็นการแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นแบบแก้ขัด หรืออาจจะเป็นนวัตกรรมรากหญ้า (Grassroot Innovation) ที่ยังไม่ได้ถูกนำไปสร้างคุณค่า แล้วลองศึกษาว่าทำไมถึงมีการแก้ปัญหานั้น บางครั้งที่เกิดการแก้ปัญหาแบบแก้ขัดนั้นเกิดขึ้นเพราะมีปัญหาอะไรบางอย่างก่อนหรืออาจจะเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างก็ได้ แล้วทีนี้ เราจึงเอามาพัฒนาต่อยอดให้สามารถขยายผลและผลิตซ้ำ ๆ ต่อไปในอนาคต วิธีนี้คือวิธีการแก้ปัญหาที่เรียกว่าการวางแผนที่แนวทางแก้ไขปัญหา (Solution Mapping)

นวัตกรรมชุมชนมีรูปแบบไหนบ้าง ?

เฉกเช่นเดียวกันกับนวัตกรรมอื่น ๆ ที่นวัตกรรมไม่ได้หมายถึงสิ่งของที่จับต้องได้เพียงอย่างเดียว แต่นวัตกรรมมีหลากหลายรูปแบบ ทั้ง นวัตกรรมที่เป็น นวัตกรรมในรูปแบบผลิตภัณฑ์หรือบริการ นวัตกรรมรูปแบบการทำธุรกิจ (Business Model Innovation) นวัตกรรมข้อมูล (Data-driven Innovation) เป็นต้น นวัตกรรมชุมชน หรือ นวัตกรรมรากหญ้า ก็เฉกเช่นเดียวกัน นวัตกรรมชุมชนในรูปแบบของวัตถุ อุปกรณ์ สิ่งของ สิ่งที่จับต้องได้ นวัตกรรมในรูปแบบของการให้บริการหรือระบบการบริหารจัดการ นวัตกรรมชุมชนในเชิงของความสัมพันธ์ หรือ นวัตกรรมชุมชนที่เป็นการบริหารจัดการข้อมูล ก็สามารถเป็นนวัตกรรมชุมชน หรือนวัตกรรมรากหญ้าเฉกเช่นเดียวกัน

เรามาดูตัวอย่างนวัตกรรมชุมชนกัน

ลองอ่านอะไรที่เป็นในเชิงทฤษฎีกันแล้ว อาจจะรู้สึกสงสัยว่าเอ เเล้วอะไรคือตัวอย่างของนวัตกรรมชุมชนกันนะ เราลองมาดูตัวอย่างของนวัตกรรมชุมชนกัน

ท่อ PVC กับสารพัดอุปกรณ์ DIY

ท่อ PVC หรือท่อน้ำประปาโดยส่วนใหญ่เป็นท่อที่ไว้ลำเลียงส่งน้ำประปาจากจุดหนึ่งไปยังอีกจุดหนึ่ง เเต่เนื่องด้วยท่อ PVC เป็นวัสดุที่มีราคาถูก สามารถหาซื้อได้ง่าย ท่อ PVC ถูกนำมาดัดเเปลงมาเป็นอุปกรณ์หลาย ๆ อย่างได้ ไม่ว่าจะเป็นเรือนปลูกผักไฮโดรโปนิกส์ หรือเอามาทำเป็นล้อช่วยขาสุนักพิการ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วง Covid-19 ที่มีการนำท่อ PVC มาใช้ดัดแปลงมามาอย่างเเพร่หลาย ทั้งที่ฉีดเจลแอลกอฮอลล้างมือแบบไม่ต้องใช้มือ หรือที่กั้นเพื่อป้องกันการแพร่ระบาดของเชื้อ Covid-19

นวัตกรรมชุมชนใหม่ในช่วง Covid-19 ในประเทศยูกันดา

หรืออีกตัวอย่างหนึ่งคือประเทศยูกานดาที่มีนวัตกรรมชุมชนที่เป็นธุรกิจใหม่ในยุคโควิด-19 คือการมีธุรกิจมอเตอร์ไซค์รับบจ้าง พ่วงกับการบริการทางด้านการเงินผ่านมือถือ ซึ่งเป็นการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีที่เเพร่หลายอยู่แล้วในพื้นที่นั้น ๆ ในขณะเดียวกัน นวัตกรรมชุมชนใหม่นี้สามารถสร้างรายได้ให้แก่คนในชุมชนในช่วงของการแพร่ระบาดของเชื้อ Covid-19 ได้ด้วย

มองนวัตกรรมชุมชนได้ที่ไหนอย่างไรได้บ้าาง ?

การมองหานวัตกรรมชุมชน

นวัตกรรมชุมชนหรือนวัตกรรมรากหญ้านั้นสามารถมองหาได้จากการเข้าอกเข้าใจชุมชนอย่างลึกซึ้ง (Empathy) หรือกกล่าวโดยละเอียดคือต้องเปิดหู เปิดตา เปิดใจ เป็นคนที่ช่างสงสัย หรือตั้งคำถามกับสิ่งที่พบเจอในตลาด การคิดในแง่บวกว่าชุมชนมีศักยภาพ มีไอเดียดีดี และถึงแม้ว่ามีปัญหาหรืออุปสรรค์หรือข้อจำกัดบางอบ่าง ชุมชนสามารถแก้ปัญหาได้

นอกจากนี้สิ่งสำคัญของการค้นหานวัตกรรมชุมชนคือหาวิธีในการแก้ไขปัญหาอย่างสร้างสรรค์ และการคิดคำนึงอยู่เสมอว่าต้องยึดผู้คนเป็นศูนย์กลาง (Human-Centric Approach) ต้องพูดคุยทำความเข้าใจกับผู้คนมากกว่าการตั้งใจมุ่งหาวิธีแก้ไขปัญหา

ส่วนขั้นตอนของการมองหานวัตกรรมมี 3 ขั้นตอนคือ

  • กำหนดขอบเขตพื้นที่ว่าเราจะค้นหาทำความเข้าใจในนวัตกรรมรากหญ้าในขอบเขตไหนก่อนเป็นอันดับแรก
  • เมื่อพบเจอนวัตกรรมรากหญ้าแล้ว ให้พูดคุยแลกเปลี่ยนกับชุมชนด้วย โดยการสอบถามหรือสัมภาษณ์หรือวิธีอื่น ๆ ที่ทำให้เราเข้าใจชุมชนมากขึ้น และ
  • บันทึกภายเเละทำการวิเคราะห์เพื่อทำมาสู่การขยายผลต่อไป

บทความนี้ทำให้เรารู้จักนวัตกรรมชุมชนหรือนวัตกรรมรากหญ้าแล้ว บทความต่อไปจะพูดถึงการสัมภาษณ์ การสังเกต และวิธีการคิดหาวิธีการแก้ไขปัญหา (หรือ Ideation) ว่าจะทำอย่างไร ?

Avatar photo

Written by Digital4Peace Foundation

Digital4Peace Foundation - Drive Sustainable Peace by Innovative Solutions. Our ultimate dreams is to make the most of 'Media, Technology, and Innovation' to make sustained peaceful society in Deep south of Thailand.

Digital4Peace ดิจิทัลเพื่อสันติภาพ รับสมัครเพื่อนร่วมงานตำแหน่ง Content Creator

Improving Empathy – วิธีการเข้าอกเข้าใจอยากลึกซึ้งมากขึ้น ด้วยกิจกรรมสร้างทักษะการสังเกต สำรวจ สัมภาษณ์